او از مفيد رحمه الله كمتر بوده است ؛ شيخ صدوق رحمه الله همان كسى است كه در يك مجلس تمام اصول و فروع مذهب را شرح داده است « 1 » ؛ لكن فرق ايشان با مفيد رحمه الله اين است كه مفيد رحمه الله و امثال ايشان از مجتهدينى هستند كه نظر خودشان را در روايات و اخبار به كار مىبرده‌اند ؛ و صدوق رحمه الله از فقهايى است كه نظر خود را به كار نمىبرده ، يا كمتر به كار مىبرده‌اند . حديث ، آنهايى را شامل مىشود كه علوم اسلام را گسترش مىدهند ، و احكام اسلام را بيان مىكنند ، و مردم را براى اسلام تربيت و آماده مىسازند تا به ديگران تعليم بدهند . همان‌طور كه رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم و ائمه عليهم السلام احكام اسلام را نشر و بسط مىدادند ؛ حوزهء درس داشتند و چندين هزار نفر در مكتب آنان استفادهء علمى مىكردند و وظيفه داشتند به مردم ياد بدهند . معناى « يعلّمونها الناس » همين است كه علوم اسلام را بين مردم بسط و نشر بدهند و احكام اسلام را به مردم برسانند . اگر گفتيم كه اسلام براى همهء مردم دنياست ، اين امر جزء واضحات عقول است كه مسلمانان ، مخصوصاً علماى اسلام ، موظفند اسلام و احكام آن را گسترش بدهند و به مردم دنيا معرفى نمايند . در صورتى كه قائل شويم جملهء « يعلّمونها الناس » در ذيل حديث نبوده است ، بايد ديد فرمودهء پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم : « اللَّهُمَّ ارحَم خُلَفائي . . . الَّذينَ يَأتُونَ مِن بَعدي يَروُونَ حَدِيثي وَسُنَّتي » چه معنايى دارد . در اين صورت ، روايت باز راويان حديثى را كه فقيه

--> ( 1 ) . الأمالي أو المجالس ، مجلس 93 ، ص 509 - 520 . بحار الأنوار ، ج 10 ، ص 393 - 405 ، « كتاب‌الاحتجاج » ، باب 25 .